انسداد مزمن ریوی چیست و چه علائمی دارد؟

انسداد مزمن ریوی چیست؟

بیماری های ریوی مختلف به خصوص در کشورها و مناطقی که دارای مشکل آلودگی هوا هستند شیوع زیادی دارند. این بیماری ها ممکن است خفیف باشند و با مصرف دارو یا رعایت برخی نکات، کنترل شده یا کاملا درمان شوند. برخی از آن ها نیز شدت بیشتری پیدا کرده و بیمار را به صورت طولانی مدت درگیر می کنند. آشنایی با انواع بیماری های تنفسی باعث می شود در صورت مشاهده هر گونه علائم شبیه به علائم این بیماری ها به موقع به پزشک متخصص مراجعه کنیم و برای درمان یا کنترل علائم بیماری اقدام نمایید. در این مقاله بیماری انسداد مزمن ریوی یا COPD که مخفف Chronic Obstructive Pulmonary Disease است را به طور کامل معرفی کرده و علائم و روش های تشخیص و درمان آن را توضیح می دهیم. این بیماری به مرور موجب آسیب ریه های بیمار می شود؛ به طوری که در آغاز علائم خفیفی داشته و کم کم شدت پیدا می کند. در واقع می توان گفت انسداد مزمن ریوی مجموعه ای از بیماری ها است که انسداد راه تنفسی بیمار را موجب می شود.

انواع بیماری های انسدادی ریه:

انسداد مزمن ریوی به شکل دو بیماری آمفیزم و برونشیت مزمن ایجاد می شود و می توان گفت افرادی که به COPD مبتلا می شوند، علائم هر دوی این بیماری های را دارند. این دو بیماری به شکل زیر تعریف می شوند:

بیماری آمفیزم:

در آمفیزم Emphysema کیسه های هوایی ریه که به آن ها آلوئول(Alveolus) گفته می شود آسیب می بینند و بزرگ می شوند که معمولا در این حالت، بیمار تنگی نفس را تجربه می کند.

برونشیت مزمن:

در این بیماری التهاب طولانی مدت در راه های هوایی ریه ایجاد شده که باعث می شود راه های هوایی باریک شده و مخاط و ترشحات زیادی نیز تولید کنند. معمولا این بیماری دارای علامت اصلی سرفه است.

با داشتن دو بیماری آمفیزم و برونشیت مزمن، به مرور خاصیت ارتجاعی کیسه های هوایی ریه و راه تنفسی بیمار از دست می رود و حتی ممکن است التهاب و زخم در ریه نیز ایجاد شود. در صورتی که برای درمان بیماری اقدام نشود، معمولا بیماران روز به روز بدتر شده و علائم آن ها شدیدتر می شود و ممکن است بیمار نیاز به بستری شدن در بیمارستان نیز پیدا کند.

علائم COPD:

در این بیماری عملکرد ریه به خصوص در قسمت هایی که مربوط به آلوئول های ریه است دچار اختلال می شود. آلوئول ها کیسه های هوایی کوچکی هستند که در واقع کوچک ترین تقسیم بندی ریه به حساب می آیند. این کیسه ها دارای دیواره های نازکی هستند که اکسیژنی که از طریق تنفس وارد ریه شده از طریق دیواره آن ها وارد جریان خون می شود تا به تمام بدن برسد. هم چنین دی اکسید کربنی که هنگام تنفس تولید می شود از طریق دیواره آلوئول ها به راه تنفسی بیمار رفته تا دفع شود. با ابتلا به انسداد مزمن ریوی این روند تبادل گازها دچار مشکل می شود.

با ابتلا به این بیماری، علائم خفیف در ابتدا مشاهده می شوند که معمولا به صورت سرفه های مکرر و تنگی نفس خود را نشان می دهند. اما در صورتی که بیماری پیشرفت کند، علائم آن تشدید می شود و بیمار ممکن است خس خس ریه و حالت سفتی در قفسه سینه را تجربه کند یا ترشحاتی در گلو داشته باشد. علائم اولیه به شکل تنگی نفس به خصوص پس از ورزش کردن، سرفه های خفیف اما مکرر و وجود خلط در گلو به خصوص هنگام صبح نشان داده می شوند. با پیشرفته شدن بیماری علائم شدید به شکل زیر خود را نشان می دهند:

• خستگی و نداشتن انرژی
• خس خس سینه به خصوص در زمان بازدم
• احساس سفتی در قفسه سینه
• تنگی نفس بعد از فعالیت های بدنی حتی ساده مانند بالا رفتن از پله ها
• سرماخوردگی های مکرر، آنفلوآنزا و سایر عفونت های تنفسی به صورت مکرر
• کاهش وزن
• سرفه مزمن که ممکن است همراه با خلط باشد
• ورم پا، مچ پا و ساق پا
• آبی شدن لب ها و ناخن ها که سیانوز Cyanosis نام دارد
• خلط زیادی ممکن است در ریه ها ایجاد شود به خصوص هنگام صبح که نیاز به تخلیه آن احساس می شود که این خلط می تواند بی رنگ، سفید، زرد یا سبز رنگ باشد و به مدت 3 ماه در سال و در 2 سال متوالی ایجاد می شود و نشان دهنده انسداد مزمن ریوی است.

مواردی مانند سیانوز و کاهش وزن با پیشرفته شدن بیماری خود را نشان می دهند. علاوه بر این ممکن است علائم گفته شده دائمی نباشند و به صورت دوره ای خود را نشان دهند و به مدت چند روز باقی بمانند. این بیماری در صورتی که به موقع تشخیص داده شود قابل کنترل است و از روش های درمانی مختلفی برای کنترل علائم آن استفاده می شود. اما اگر به موقع تشخیص داده نشود و برای درمان آن اقدامی انجام نشود به تدریج شدت پیدا می کند و کنترل علائم آن نیز سخت تر خواهد بود. علاوه بر این با تشدید شدن بیماری، احتمال ابتلا به انواع بیماری های تنفسی مانند سرطان ریه یا بیماری های قلبی نیز وجود دارد که جان بیمار را تهدید می کند.

علت انسداد ریه چیست؟

این بیماری معمولا در افراد بالاتر از 40 سال، افراد مسن و کسانی که سیگاری هستند رخ می دهد به خصوص در افرادی که مدت زیادی هست که سیگار می کشند. علاوه بر دود سیگار، دود پیپ و سیگاری که افراد دیگر کشیده اند و در هوا پخش شده است نیز می تواند باعث انسداد مزمن ریوی شود. در واقع اگر خود بیمار سیگاری نباشد و در خانواده وی فرد سیگاری وجود داشته باشد امکان ابتلا به COPD وجود دارد. تنفس هوای آلوده نیز می تواند به مرور باعث این بیماری شود. سایر علت های ابتلا به COPD عبارتند از:

• سابقه خانوادگی
• دود سیگار افراد دیگر
• ابتلا به بیماری های عفونتی تنفسی در دوران کودکی
• کمبود آلفا1 آنتی تریپسین AAt به صورت ژنتیکی که بر روی کبد و ریه تاثیر می گذارد
• شغل هایی که در آن ها فرد به طور مداوم با گرد و غبار، مواد شیمیایی و دود سر و کار دارد
• بیماری برونشکتازی Bronchiectasis که در آن قسمت های مختلف راه تنفسی ریه به صورت دائمی بزرگ تر از حد نرمال می شوند.
• این بیماری در زنان و افراد بالای 65 سال نیز بیشتر رخ می دهد.

تشخیص بیماری مزمن انسدادی ریه:

در صورتی که علائم ذکر شده را تجربه کردید لازم است سریعا به پزشک متخصص ریه مراجعه نمایید. پزشک ابتدا شما را معاینه کرده و در مورد سابقه سلامتی از شما سوال می کند. معمولا پزشک متخصص ریه سوالات زیر را از شما خواهد پرسید:

• سیگار می کشید یا تا به حال سیگار کشیده اید یا در خانواده شما شخص سیگاری وجود دارد؟
• آیا به صورت طولانی مدت در معرض هوای آلوده و گرد و غبار قرار گرفته اید؟
• آیا سایر اعضای خانواده شما به بیماری های ریوی یا کبدی یا بیماری انسداد مزمن ریوی مبتلا هستند؟
• آیا هنگام ورزش دچار تنگی نفس می شوید؟
• آیا به صورت طولانی مدت است که سرفه، خس خس سینه یا حالت فشار در ریه را تجربه می کنید؟

پس از بررسی پاسخ این سوالات، پزشک، مناسب ترین روش را برای تشخیص این بیماری انتخاب می کند. روش های مختلف تشخیص COPD عبارتند از:

تست عملکرد ریه:

تست اسپیرومتری که در واقع اصلی ترین روش برای تشخیص COPD است و عملکرد ریه ها را نشان می دهد.

آنالیز گاز خون شریانی:

سطح گازهایی مانند اکسیژن و دی اکسید کربن را به صورت محلول در خون نشان می دهد.

CT اسکن یا تصویربرداری اشعه ایکس از قفسه سینه:

تغییرات ریوی در اثر این بیماری را نشان می دهد.

اندازه گیری سطح اکسیژن خون:

این اندازه گیری به کمک دستگاه پالس اکسیمتر انجام می شود.

نوار قلب:

الکتروکاردیوگراف نشان می دهد دلیل تنگی نفس بیمار، بیماری قلبی است یا مشکل ریه.

تست ورزش:

نشان می دهد سطح اکسیژن خون هنگام ورزش کم می شود یا نه و این که بیمار هنگام ورزش تنگی نفس دارد یا خیر.

آزمایش خون:

سطح پروتئین آلفا1 آنتی تریپسین AAt را بررسی می کند که نشان می دهد شما به صورت ژنتیکی دچار کمبود این پروتئین هستید یا نه.

آزمایش ژنتیک:

بر اساس آن پزشک متوجه می شود که آیا شما بیماری ژنتیکی دارید که باعث مشکلات ریوی شده است یا خیر.

مراحل COPD:

با اندازه گیری حجم بازدم بیمار می توان COPD را به مراحل مختلف تقسیم نمود. در واقع FEV1  حجم بازدم بیمار در یک ثانیه است که به پزشک نشان می دهد میزان انسداد ریه بیمار چقدر است که این فاکتور با استفاده از اسپیرومتری اندازه گیری می شود و بر اساس مقادیر زیر مراحل انسداد مزمن ریوی تعیین می شود:

1. FEV1 80 یا بالاتر
2. FEV1 50 تا 79
3. FEV1 30 تا 49
4. FEV1 پایین تر از 30.

علاوه بر اعداد فوق که مراحل و شدت انسداد مزمن ریوی را نشان می دهند، ممکن است علائم بیمار با استفاده از گروه بندی با حروف A، B و E نیز ارزیابی شود که به صورت زیر تعریف می شوند:

• A: علائم خفیف هستند و خطر تشدید آن ها کم است
• B: علائم شدیدتر هستند و خطر تشدید آن ها کم است
• E: خطر بالای تشدید بیماری وجود دارد.

البته لازم به ذکر است که مراحل گفته شده الزاما با علائم بیماری مرتبط نیستند، به طوری که ممکن است فرد در مراحل شدید بیماری باشد اما هنوز علائمی را تجربه نکرده باشد یا علائم وی خفیف باشند.

درمان انسداد ریه:

برای درمان COPD بسته به این که علائم بیمار در چه حد است و بیماری در چه مرحله ای قرار دارد از روش های مختلفی استفاده می شود که معمولا علائم را کنترل کرده و از پیشرفت بیماری جلوگیری می کنند یا روند پیشرفت بیماری را کندتر می کنند. روش های درمانی زیر به منظور درمان انسداد مزمن ریوی استفاده می شوند:

اکسیژن درمانی:

در صورتی که سطح اکسیژن خون خیلی پایین باشد و از حد طبیعی که حدود 95 درصد است کمتر باشد با استفاده از دستگاه اکسیژن ساز یا کپسول اکسیژن، این کمبود اکسیژن جبران می شود.

توانبخشی ریه:

این روش معمولا به صورت حداقل 6 هفته در جلسات گروهی انجام می شود که به بیمار، تمرینات ورزشی شخصی داده می شود تا استقامت بدنی وی افزایش پیدا کند. به طور مثال پیاده روی یا دوچرخه سواری یا داشتن تمرینات تنفسی صحیح به خصوص هنگام پیاده روی مانند تنفس دیافراگمی که بر روی بهبود علائم بیماری تاثیر زیادی دارند.

فیزیوتراپی ریه:

فیزیوتراپی ریه ممکن است با استفاده از دو دستگاه کاف وست Cough vest و کاف اسیست Cough assist صورت بگیرد که علاوه بر این که موجب بهبود تنفس شده و عضلات ریه را تقویت می کنند باعث خارج شدن خلط و ترشحات از ریه بیمار می شوند تا بهتر بتواند تنفس کند.

تجهیزات پزشکی تنفسی:

علاوه بر اکسیژن ساز و کپسول اکسیژن که سطح اکسیژن خون بیمار را افزایش می دهند، ممکن است از دستگاه بای پپ نیز استفاده شود که فشار هوای مناسب برای تنفس بیمار و باز ماندن راه هوایی را تامین می کند. علاوه بر این، در درمان های دارویی می توان از دستگاه نبولایزر استفاده کرد که داروهای قابل استنشاق در آن قرار گرفته و بیمار، این داروها را به صورت تبخیر شده تنفس می کند که در این حالت تاثیر دارو بیشتر می شود.

عمل جراحی:

در مواردی که انسداد مزمن ریوی خیلی شدید باشد و سایر درمان های ذکر شده تاثیر لازم را نداشته باشند از جراحی استفاده می شود. به خصوص اگر در COPD بیماری آمفیزم شدید وجود داشته باشد جراحی بهترین گزینه است. جراحی کاهش حجم ریه LVRS، بولکتومی، برداشتن کیسه های هوایی بزرگ و هم چنین پیوند ریه می توانند تاثیر زیادی داشته باشند. در واقع در طی این روش ها فضاهای بزرگ و غیر طبیعی ریه از آن خارج می شوند. هم چنین ممکن است بافت های آسیب دیده ریه را خارج کنند که این کاهش حجم ریه می تواند در بهبود تنفس بیمار تاثیر زیادی داشته باشد. اما به طور کل این روش در آخرین مرحله و در شرایطی استفاده می شود که درمان های دیگر پاسخ مناسبی ایجاد نکرده باشند. پیوند ریه نیز می تواند به صورت موثر، انسداد مزمن ریوی را درمان کند اما به هر حال پیوند عضو، ریسک هایی را به همراه دارد. لازم به ذکر است که اگر بیمار دچار عفونت تنفسی هم باشد ممکن است نتایج پس از جراحی کاملا مطلوب نباشد. بنابراین جراحی در گزینه های آخر قرار می گیرد.

استفاده از دارو برای درمان COPD:

از داروها معمولا در مراحل اولیه بیماری استفاده می شود و در بیشتر موارد از استنشاق کننده های برونکودیلاتور Bronchodilator به صورت کوتاه مدت استفاده می شود که راه های هوایی را بازتر می کنند و باعث می شوند بیمار بتواند تنفس کند. همان طور که قبلا هم اشاره کردیم برای استفاده از این داروهای قابل استنشاق لازم است از دستگاه نبولایزر استفاده شود. این داروها در دو نوع وجود دارند:

• استنشاق کننده های آگونیست بتا ۲ مانند سالبوتامول و تربوتالین
• استنشاق کننده های ضد موسکارینیک مانند ایپراتروپیوم بروماید.

کورتیکو استروئیدها نیز التهاب راه هوایی را کاهش می دهند و از تولید مخاط جلوگیری می کنند. آنتی بیوتیک ها و ضد ویروس ها در صورتی که بیمار به عفونت های تنفسی مبتلا شده باشد استفاده می شوند. تئوفیلین که در مواردی که بیمار حس فشار و سفتی در قفسه سینه و تنگی نفس را تجربه می کند استفاده می شود. علاوه بر این از گسترش بیماری نیز جلوگیری می کند.

تغییر سبک زندگی:

علاوه بر درمان های دارویی و تجهیزات پزشکی که به طور معمول برای درمان انسداد مزمن ریوی استفاده می شوند لازم است تغییراتی نیز در سبک زندگی بیمار ایجاد شود. به طور مثال بیمار آب کافی بنوشد، استرس خود را مدیریت کند، تحرک کافی و برنامه ورزشی منظم در طول هفته داشته باشد و غذای سالم مصرف کند، اگر سیگار می کشد حتما سیگار را ترک کند، استفاده از سبزیجات، میوه ها، دانه ها و پروتئین به تقویت سیستم ایمنی فرد کمک می کند و باعث می شود راحت تر علائم بیماری کاهش داده شود، مصرف نمک و کافئین باید به حداقل برسد. بیمار باید وزن خود را در محدوده سالم نگه دارد زیرا اضافه وزن می تواند عملکرد ریه و قلب را با مشکل رو به رو کند.

چه بیماری هایی هم زمان با COPD ایجاد می شوند:

علاوه بر آمفیزم و برونشیت مزمن که قبل تر به آن ها اشاره کردیم، بیماری های زیر نیز می توانند در اثر ابتلا به انسداد مزمن ریوی ایجاد شوند:

• عفونت های تنفسی مختلف زیرا افرادی که به COPD مبتلا هستند بیشتر دچار سرماخوردگی و آنفلوآنزا و پنومونی Pneumonia می شوند
• انواع بیماری های قلبی همانند حمله قلبی
• افسردگی: در افراد مبتلا به COPD به دلیل این که تنفس دشوار شده و ممکن است در انجام فعالیت های روزمره خود با مشکل رو به رو شوند و احساس ناتوانی داشته باشند احتمال افسردگی افزایش پیدا می کند
• فشار خون بالا در عروق ریه
• سرطان ریه: COPD و سرطان ریه عوامل خطر مشترکی دارند که سیگار، اولین عامل خطر هر دوی این بیماری ها است. علاوه بر این، داشتن شغلی که باعث می شود فرد با مواد شیمیایی یا هوای آلوده در تماس باشد، خطر ابتلا به COPD و در نتیجه سرطان ریه را افزایش می دهد. تحقیقات نشان می دهند که بین 40 تا 70 درصد افرادی که به سرطان ریه مبتلا هستند به انسداد مزمن ریه نیز مبتلا می شوند. در واقع COPD یک عامل خطر برای سرطان ریه است و به همین دلیل توصیه می شود برای درمان سریع آن اقدام شود. اما به طور کل لزوما نمی توان گفت که شخصی که مبتلا به COPD است دچار سرطان نیز می شود. اما ریسک ابتلا به آن به خصوص اگر فرد سیگاری باشد و در مناطقی با هوای آلوده زندگی کند افزایش پیدا می کند.

جمع بندی:

بیماری مزمن انسدادی ریه یک بیماری تنفسی شایع است که در افراد مختلف در سنین بالا، در خانم ها و هم چنین در مواردی که فرد سیگاری باشد یا در کشورهایی که دارای هوای آلوده هست شیوع بیشتری پیدا می کند. داشتن سبک زندگی سالم و ترک سیگار می تواند از ابتلا به این بیماری جلوگیری کند. در صورتی که بیمار علائم انسداد مزمن ریوی را داشته باشد لازم است به سرعت به پزشک متخصص مراجعه کند تا علائم وی از طریق روش های درمانی مختلف کنترل شود. همان طور که قبل تر نیز گفتیم تجهیزات پزشکی تنفسی مانند پالس اکسیمتر، اکسیژن ساز، کاف وست، کاف اسیست، نبولایزر و بای پپ در روند تشخیص و درمان این بیماری به کار می روند که این دستگاه ها در برندها و مدل های مختلف توسط شرکت پیشگامان تجارت کاریز در اختیار بیماران قرار می گیرند. کارشناسان این شرکت شما را در خرید مناسب ترین دستگاه یاری می کنند.