آشنایی با ساختار ریه

شش یا ریه:

ریه ها یا شش ها به عنوان اعضای تنفسی در قفسه سینه در دو طرف مدیاستن قرار گرفته اند. مدیاستینوم Mediastinum حفره ای در مرکز قفسه سینه است میان پرده نیز نامیده می شود. ریه ها که بافت اسفنجی و الاستیکی دارند می توانند منقبض و منبسط شوند و هنگامی که هوا وارد ریه می شود، اکسیژن آن از طریق ریه ها و جریان خون به سلول های مختلف بدن منتقل می شود. در واقع وظیفه ریه اکسیژن رسانی از طریق خون به بخش های مختلف بدن است. اکسیژن از طریق مویرگ های خونی به سراسر بدن می رود و خون فاقد اکسیژن و دارای دی اکسید کربن از طریق مویرگ های ریوی به ریه بر می گردد تا دی اکسید کربن از بدن خارج شود. بنابراین توجه به سلامت ریه ها و عملکرد صحیح آن ها امری حیاتی است و آشنایی با بیماری های ریوی باعث می شود در صورت مشاهده علائم مختلف به سرعت جهت درمان و برطرف کردن مشکل ریه، اقدام انجام گیرد. در این مقاله ساختار ریه را بررسی کرده و به بیماری های ریوی و هم چنین نحوه پاکسازی ریه می پردازیم.

آناتومی ریه:

همان طور که گفتیم ریه ها دو طرف مدیاستن قرار دارند و هر ریه توسط حفره پلور احاطه شده که شامل پلور احشایی و جداری است. ساختارهای ورودی و خروجی به ریه ها که ریشه ریه نامیده می شوند باعث آویزان شدن ریه از مدیاستن می شوند. اندام هایی مانند قلب، قوس آئورت، آئورت توراسیک و مری در سطح داخلی ریه قرار دارند. ساختار ریه تقریبا مخروطی شکل است که دارای راس، پایه، 3 سطح و 3 حاشیه است. البته ریه چپ به دلیل وجود قلب از ریه راست کمی کوچک تر است. بخش های مختلف ریه شامل موارد زیر است:

• راس: انتهاب فوقانی ریه به سمت بالا که در کف گردن قرار داشته و بالاتر از سطح دنده 1 است.
• پایه: سطح تحتانی ریه که روی دیافراگم قرار می گیرد.
• 3 سطح ریه: ریه در سه سطح با قلب، مدیاستن و دیافراگم در ارتباط است.
• 3 حاشیه ریه: ریه دارای سه لبه قدامی، تحتانی و خلفی است.

ریشه ریه که قبل تر گفتیم باعث معلق ماندن ریه از مدیاستن می شود مجموعه از ساختارهای زیر است که وارد ریه شده یا از آن خارج می شوند:

درخت برونشیال:

درخت برونشیال مجموعه از راه ها است که وظیفه آن ها رساندن هوا به آلوئول های ریه است که این درخت از نای شروع شده و به برونش چپ و راست تقسیم می شود که برونش راست گسترده تر بوده و سیر عمودی تری دارد. هر برونش وارد ریشه ریه شده و در داخل ریه به برونش های لوبار تقسیم می شود که هر کدام هوای یکی از لوب های ریه را تامین می کنند.

عروق ریه:

در ریه شریان های ریوی وجود دارند که خون فاقد اکسیژن و دارای دی اکسید کربن را دریافت می کنند. هم چنین خون دارای اکسیژن از طریق 4 رگ ریوی که هر ریه 2 رگ دارد از آن خارج می شوند.

اعصاب ریه:

اعصاب ریه به سه دسته زیر تقسیم می شوند:

• رشته های پاراسمپاتیک: این رشته ها از عصب واگ گرفته می شوند و تحریک کننده ترشح غدد برونشی، انقابض عضله صاف برونش و گشاد شدن عروق ریه هستند.
• اعصاب سمپاتیک: این اعصاب از تنه های سمپاتیک گرفته شده و تحریک کننده شل شدن عضله صاف برونش و انقباض عروق ریوی هستند.
• اعصاب آوران احشایی: این اعصاب وظیفه انتقال تکانه های درد به گانگلیون حسی عصب واگ را دارند.

عروق لنفاوی ریه:

در ریه دو شبکه لنفاوی سطحی و عمیق وجود دارد که شبکه سطحی پارانشیم ریه را تخلیه کرده و شبکه عمیق ساختارهای ریشه ریه را تخلیه می کند. هر دوی این شبکه ها در اطراف انشعاب نای و نایژه قرار دارند و لنف را به داخل عروق لنفاوی برونکومدیاستینال منتقل می کنند.

لوب های ریه:

ریه راست و چپ ساختار لوبولار دارند اما ساختار آن ها با هم متفاوت است؛ ریه راست 3 لوب و ریه چپ 2 لوب دارد. در ریه راست لوب های فوقانی، میانی و تحتانی وجود دارند که با دو شکاف مورب و افقی از هم جدا می شوند. ریه راست از ریه چپ کوتاه تر اما عریض تر است. ریه چپ 2 لوب فوقانی و داخلی دارد.

وظیفه ریه:

همان طور که قبل تر هم اشاره شد ریه اکسیژن را به تمام نقاط بدن می رساند و گازهای دیگر مانند دی اکسید کربن را از بدن خارج می کند. ریه ها این عملکرد را 12 تا 20 بار در دقیقه انجام می دهند. ریه معمولی یک انسال بالغ حدود 2.2 کیلوگرم وزن دارد که با هر بار تنفس و منبسط شدن اندازه آن 9 تا 10.5 اینچ می شود. با هر بار تنفس و وارد شدن هوا از طریق بینی یا دهان، هوا از حلق و نای عبور می کند، نای به دو مجرای هوا به نام لوله برونش تقسیم می شود که هر کدام به یکی از ریه ها می روند. این راه های هوایی در صورت سالم بودن کاملا باز و بدون التهاب و بدون خلط غیر طبیعی هستند. بیماری های مختلفی می توانند باعث التهاب و تولید ترشح بیش از حد در این راه های هوایی شوند که در ادامه مقاله به آن ها اشاره می کنیم.

برونش ها به راه های هوایی کوچک تر به نام نایژه تقسیم شده و در نهایت به برونشیول ها منتهی می شوند. برونشیول ها دارای آلوئول ها یا کیسه های هوایی بسیار ریزی هستند که اکسیژن هوا را به خون منتقل می کنند. خون حاوی اکسیژن به قلب می رود تا با پمپاژ شدن آن، به تمام اندام ها و سلول های بدن برسد. در نهایت خون بدون اکسیژن مجددا به ریه ها بر می گردد. سایر وظایف ریه عبارتند از:

• پیشگیری از ورود مواد مضر به ریه: موهای ریز درون بینی به عنوان سیستم تمیز کننده هوا عمل می کنند و ذرات بزرگ آلودگی را فیلتر می کنند. هم چنین مخاط درون نای و لوله های برونش باعث مرطوب ماندن مجاری تنفسی شده و باکتری ها و گرد و غبار را جذب می کنند. مژک ها یا موهای ریزی که در مجرای تنفسی هستند مجاری هوا را تمیز نگه می دارند. لازم به ذکر است که دود سیگار بر روی عملکرد این مژک ها تاثیر می گذارد.
• سیستم تنفسی کمک می کند تا هوایی که تنفس می کنید گرم و مرطوب باشد و با دمای بدن مطابقت داشته باشد.
• بخش هایی از سیستم تنفسی، میکروب ها و محرک های مضر را اگر وارد شده باشند به بیرون می رانند یا به طور کل از وارد شدن آن ها جلوگیری می کنند.
• از آن جایی که در اکسید کربن بیش از حد باعث کاهش pH خون و اسیدی شدن آن می شود، ریه ها با حذف دی اکسید کربن اضافی از بدن به تعادل pH و اسیدیته بدن کمک می کنند.

بررسی سلامت ریه ها:

برای بررسی سلامت ریه ها و عملکرد صحیح آن ها از آزمایش های مختلفی کمک گرفته می شوند که عبارتند از:

دستگاه اسپیرومتری:

در صورتی که پزشک با شنیدن صدای ریه و قفسه سینه به کمک گوشی پزشکی یا استتوسکوپ صداهای دارای مشکل را تشخیص دهد و ریه بیمار حالت خس خس داشته باشد، با استفاده از دستگاه اسپیرومتری می تواند حجم ریه و عملکرد آن را مورد بررسی قرار دهد که یکی از آزمایش های متداول در زمینه تشخیص بیماری ها و مشکلات ریوی است.

دستگاه پالس اکسیمتر:

اگر بیمار حالت هایی مانند تنگی نفس یا حس فشار در قفسه سینه داشته باشد می توان سطح اکسیژن خون وی را به کمک دستگاه پالس اکسیمتر اندازه گیری نمود که در نهایت بر اساس نتیجه حاصل، پزشک می تواند داروی مورد نیاز را تجویز کرده یا استفاده از دستگاه اکسیژن ساز را توصیه کند.

تصویربرداری ریه:

علاوه بر موارد فوق، در صورت پیشرفته تر بودن مشکل بیمار ممکن است عکسبرداری ریه به شیوه های مختلف مانند رادیوگرافی قفسه سینه، سونوگرافی، سی تی اسکن CT scan و MRI انجام شود که جزئیات ریه را به خوبی به پزشک نشان می دهد و پزشک بر اساس تصاویر ایجاد شده می تواند بهترین روش درمانی را در پیش بگیرد. لازم به ذکر است که سی تی اسکن و رادیولوژی ریه دارای اشعه ایکس هستند که برای بدن مضر است و می تواند عوارضی در طولانی مدت به همراه داشته باشد. به همین دلیل زمانی از این روش ها استفاده می شود که سایر روش های تشخیصی، پاسخ مناسب را برای پزشک ایجاد نکرده باشند. در مواردی مانند سرطان ریه، ذات الریه و وجود لخته خون در ریه از CT scan استفاده می شود.

بیماری های ریه:

بیماری های بسیاری در ارتباط با سیستم تنفسی و بخش های مختلف آن از جمله ریه ها ایجاد می شوند که برخی قابل درمان هستند و برخی دیگر تا حدی کنترل می شوند و درمان کامل برای آن ها وجود ندارد. این بیماری ها شامل موارد زیر می باشند:

سرطان ریه:

در سرطان ریه سلول های سرطانی به صورت غیر قابل کنترل در ریه و بخش های مختلف آن رشد می کنند و ممکن است به بافت های دیگر در بدن نیز گسترش پیدا کنند. کشیدن سیگار و هم چنین تنفس هوای آلوده و مواد شیمیایی و مهم تر از همه ژنتیک در ایجاد این بیماری تاثیرگذار است. سرطان ریه دو نوع سرطان ریه سلول کوچک و سرطان ریه سلول غیر کوچک دارد که نوع اول عمدتا در افراد سیگاری رخ می دهد.

انسداد مزمن ریوی:

بیماری انسداد مزمن ریه یا COPD به دو شکل بیماری آمفیزم و برونشیت مزمن رخ می دهد که این بیماری بیشتر در اثر سیگار کشیدن یا مواجهه طولانی مدت با مواد شیمیایی و سرطان زا رخ می دهد. در برونشیت مزمن، مجرای تنفسی دچار التهاب شده و برونش ها باریک می شوند و تنفس برای بیمار دشوار شده و مخاط زیاد و حالت خس خس و سرفه شدید ایجاد می شود. در بیماری آمفیزم، آلوئول ها که کوچک ترین ساختارهای ریه هستند آسیب می بینند و هنگام تنفس، مجاری تنفسی در دم منبسط شده اما در بازدم به طور کامل منقبض نمی شود و هوا داخل آلوئول های ریه محبوس باقی می ماند. بیماری انسداد مزمن ریوی را می توان با دارو یا درمان های ریوی مختلف کنترل نمود.

برای اطلاعات بیشتر راجع به انسداد مزمن ریوی به مقاله “انسداد مزمن ریوی چیست و چه علائمی دارد؟“ مراجعه کنید.

 

آسم:

در بیماری آسم که یک بیماری تنفسی متداول به خصوص در مناطقی با هوای آلوده است، مجرای تنفسی تنگ و متورم شده و مخاط زیادی در آن تولید می شود. این بیماری علائمی مانند تنگی نفس، خس خس ریه، سرفه و درد قفسه سینه دارد. آسم به طور کامل درمان نمی شود اما می توان به روش های مختلف، علائم آن را کنترل نمود. علاوه بر این، این بیماری در سنین و افراد مختلف به شکل های متفاوتی خود را نشان می دهد و عوامل تحریک کننده آن در افراد مختلف متفاوت است. هوای سرد، هوای آلوده، مواد شیمیایی، ورزش و استرس می توانند محرک این بیماری باشند.

فیبروز ریوی:

در بیماری فیبروز ریه در اثر عوامل مختلف مانند کار کردن در محیط های آلوده، پرتو درمانی و مصرف داروهای خاص، حالت اسفنجی ریه از بین رفته و حالت سخت پیدا می کند. در این حالت بافت ریه دچار زخم و آسیب شدید می شود. فیبروز ریوی علائمی مانند سرفه، تنگی نفس و کاهش وزن بی دلیل دارد.

اطلاعات بیشتر در مورد فیبروز ریوی را در مقاله “فیبروز ریوی چیست و چه درمانی دارد؟“ بخوانید

سل:

سل یک بیماری ریوی مسری است که باکتری ها از طریق سرفه، عطسه و آب دهان به افراد منتقل می شوند. در بیماری سل، گره ها یا ندول های در ریه ایجاد می شوند تا باکتری ها را مهار کنند اما در نهایت پاره می شوند. سل می تواند در صورت شدید بودن به مغز، کلیه یا قفسه سینه نیز گسترش پیدا کند و دو حالت پنهان و فعال دارد. در واقع باکتری آن می توان به صورت نهفته در بدن باقی بماند و در حالت خاموش و بی علامت باشد که در این حالت مسری نیست. اما می تواند مجددا فعال شود.

ذات الریه:

هنگامی که آلوئول ها ملتهب شوند و با مایع، چرک و خون پر شوند عفونت ذات الریه ایجاد می شود که تنفس را دشوار کرده و سرفه، تب و خلط زیاد را در پی دارد. این بیماری بسته به عاملی که عفونت را ایجاد کرده و هم چنین بسته به سن بیماران می تواند خفیف یا بسیار شدید و تهدید کننده زندگی باشد که موارد پر خطر آن بیشتر در نوزادان و اطفال و افراد بالای 65 سال رخ می دهد.

پاکسازی ریه:

به طور کل برای پاکسازی ریه و جلوگیری از مشکلات ریوی توصیه می شود در هوای سرد و آلوده از بخور و تصفیه هوا استفاده شود. علاوه بر این داشتن فعالیت بدنی منظم و تغذیه سالم به تقویت سیستم ایمنی بدن و بهبود عملکرد ریه ها کمک می کند. به طور مثال مصرف منظم چای سبز که حاوی آنتی اکسیدان است و خوردن مواد غذایی ضد التهاب مانند زردچوبه، سیر، سبزیجات چلیپایی، انار، پیاز، مرغ، ماهی، میوه های نارنجی رنگ و سیب به سلامت ریه و پاکسازی آن کمک می کند. در صورت ابتلا به مشکلات مختلف ریه و بیماری هایی که به آن ها اشاره کردیم ممکن است نیاز باشد علاوه بر دارو از تجهیزات پزشکی تنفسی مختلف استفاده شود که در ادامه به آن ها اشاره می کنیم:

دستگاه اکسیژن ساز:

در مواردی که بیماری ریوی باعث کاهش سطح اکسیژن خون شده باشد، در کنار دارودرمانی از اکسیژن تراپی نیز لازم است کمک گرفته شود. کپسول اکسیژن، دستگاه اکسیژن ساز و دستگاه High Flow در این زمینه به کار می روند. کپسول اکسیژن که میزان اکسیژن محدودی دارد در بیماری های حاد معمولا استفاده نمی شود. دستگاه اکسیژن ساز در مدل های 3 و 5 لیتری بیشتر مناسب بیماری های ریوی خفیف تا متوسط است اما در شرایط حاد باید از دستگاه های 8 و 10 لیتری استفاده شود که اکسیژن بیشتری در هر دقیقه به ریه بیمار می رسانند و در منزل نیز قابل استفاده هستند. در صورت بستری بودن بیمار در بیمارستان به خصوص در بخش مراقبت های ویژه، اگر اکسیژن مورد نیاز وی در هر دقیقه از طریق اکسیژن ساز یا سیستم اکسیژن سانترال بیمارستان کافی نباشد لازم است از دستگاه های فلو استفاده شود.

دستگاه ونتیلاتور:

در صورتی که بیماری تنفسی در حدی شدید باشد که تنفس بیمار را با مشکل رو به رو کرده باشد، دستگاه ونتیلاتور عمل تنفس مصنوعی را برای وی انجام می دهد. به طور مثال در موارد پیشرفته سرطان ریه از این دستگاه استفاده می شود. ونتیلاتور دو دستگاه به عنوان مشتقات خود به نام های سی پپ و بای پپ دارد که در مشکلات ریوی مختلف مانند انسداد مزمن ریوی یا فیبروز ریه برای کمک به دم و بازدم مورد استفاده قرار می گیرند. البته اصلی ترین کاربرد این دو دستگاه درمان آپنه تنفسی یا قطع تنفس در طول خواب است. برای استفاده از سی پپ و بای پپ لازم است از ماسک سی پپ و بای پپ استفاده شود.

دستگاه نبولایزر:

بسیاری از درمان های دارویی ریه بهتر است به صورت استنشاقی انجام شوند تا بیشتری تاثیر را روی بهبود ریه داشته باشند. به این منظور از دستگاه نبولایزر استفاده می شود که با ریختن دوز مشخصی از داروی مایع در آن، ذرات ریز بخار این دارو ایجاد می شود که بیمار آن را از طریق ماسک تنفس می کند و این ذرات تا ریزترین بخش ریه یعنی آلوئول ها نیز وارد می شوند و به بهبود سریع تر بیماری کمک می کنند.

فیزیوتراپی ریه:

در مواردی که بیماری ریه باعث ایجاد خلط زیاد در ریه و راه هوایی شده باشد و بیمار قادر نباشد با سرفه کردن این ترشحات را خارج نماید از فیزیوتراپی ریه به کمک دو دستگاه کاف وست Cough vest و کاف اسیست Cough assist استفاده می شود. در دستگاه کاف وست از یک جلیقه استفاده می شود که با پوشیدن آن، فشار و ضربه و کوبش ملایم به قفسه سینه و ریه بیمار منتقل می شود و خلط و ترشحات را از دیواره آلوئول ها و سایر بخش های ریه جدا می کند و با سرفه کردن، این ترشحات از بدن خارج می شوند. در دستگاه کاف اسیست، از طریق یک ماسک و وارد شدن فشارهای مثبت و منفی به ریه، خلط و ترشحات از جداره ها جدا شده و با سرفه کردن بیمار از سیستم تنفسی خارج می شوند.

جمع بندی:

ریه ها از مهم ترین اعضای بدن هستند که در صورتی که عملکرد آن ها با مشکل رو به رو شده و به موقع برای درمان اقدام نشود می تواند جان بیمار را به خطر اندازد. بیماری های ریوی مختلفی مانند سل، آسم، سرطان و انسداد مزمن ریوی بر روی بخش های مختلف شش ها اثر می گذارند که با کمک دارو یا تجهیزات پزشکی کمک تنفسی هم چون اکسیژن ساز، نبولایزر و ونتیلاتور روند درمان آن ها سریع تر می شود. علاوه بر این در بیماری هایی که درمان قطعی ندارند، استفاده از این دستگاه ها می تواند به کنترل علائم بیماری و جلوگیری از پیشرفت آن کمک کند. کارشناسان وب سایت پیشگامان تجارت کاریز شما را در خرید انواع این دستگاه ها در مناسب ترین برند، مدل و قیمت راهنمایی می کنند.